Hiện nay, trong giai đoạn thiếu thốn năng lượng tại lục địa này, các con sông còn chia sẻ một điểm đặc biệt, là sự thu hút về tài chính của các quốc gia phụ thuộc vào dòng chảy của chúng, Lào và Myanmar (Burma). Cả hai quốc gia đều đang đối mặt với những quyết định có xây các đập thủy điện quy mô lớn trên hai con sông quan trọng đó hay không. Những dự án này có thể đặt hệ sinh thái dễ bị tổn thương và các sinh kế liên quan vào tình trạng nguy hiểm, nhưng chúng lại có thể giúp hai quốc gia thu được hàng tỉ đôla nhờ xuất khẩu điện sang Trung Quốc và Thái Lan, hai láng giềng với nhu cầu về điện đang gia tăng rất nhanh.

Hiện tại, có vẻ như hai quốc gia này đang đi theo con đường riêng. Tại Lào, chính phủ đang có tín hiệu tiếp tục với đập Xayaburi trị giá 3,8 tỉ đôla trên sông Mê Công, bất chấp những phản đối từ các nhóm môi trường, một số nhà tài trợ quốc tế, và các quốc gia láng giềng. Trong khi đó, vào tháng trước tại Miến Điện, nhiều nhà quan sát đã bị sốc khi chính phủ tuyên bố họ sẽ ngừng hoạt động dự án đập Myitsone trị giá 3,6 tỉ đôla trên sông Irrawaddy. Quyết định này không được thông báo trước với các đối tác Trung Quốc, và chỉ vài tuần sau khi bộ trưởng năng lượng của Miến Điện kiên quyết cho rằng dự án sẽ được tiếp tục. Một số nhà quan sát cả trong và ngoài Miến Điệnđều hoài nghi về việc quyết định trì hoãn sẽ được duy trì.

Dòng chảy đang thay đổi của khu vực

Các con đập, nếu được hoàn thành, sẽ là những con đập đầu tiên trên dòng chính hạ lưu sông Mê Công và sông Irrawaddy. Nhưng Trung Quốc đã xây dựng một chuỗi các con đập trên thượng lưu sông Mê Công.

Nhu cầu năng lượng đã tăng lên chóng mặt khi khu vực này trở nên thịnh vượng hơn. Doanh thu có thể làm thay đổi những nền kinh tế kém phát triển như Lào và Miến Điện, mặc dù nhiều người lo ngại rằng doanh thu chỉ làm giàu những người đứng đầu.

Các nhà khoa học và các nhà môi trường lo ngại rằng các con đập sẽ buộc hàng ngàn người mất nhà cửa và phải tái định cư, và hủy hoại hệ sinh thái sông và sinh kế của cư dân sống dọc bờ sông. Họ cũng lo ngại các con đập sẽ dẫn tới các dự án tiếp theo và sẽ gây thêm những tác động tiêu cực nhiều hơn.

Các con đập trên thượng nguồn sông Mê Công và trên các nhánh sông Mê Công đã kích hoạt những thay đổi của dòng chảy.

Hiện  đang có các kế hoạch dài hạn về việc xây dựng thêm 11 con đập trên sông Mê Công tại Lào và Campuchia. Các nhà nghiên cứu dự đoán nếu tất cả những con đập này được xây dựng, tác động đối với vùng đất ngập ngước và các loài cá di cư như cá trê lớn sông Mê Công đang bị đe dọa là rất nghiêm trọng.

Thêm vào đó, 30% nguồn protein tại Lào và Campuchia có thể bị đe dọa, theo một đánh giá môi trường do Ủy hội Sông Mê Côngthực hiện.

Rất nhiều người nghèo sống dọc sông Mê Công sống phụ thuộc vào gạo, mắm cá và rau quả.

Diana Suhardiman, một nhà nghiên cứu khoa học thuộc Viện Quản lý Nước Quốc tế (International Water Management Institute – IWMI) tại Viêng-chăn, Lào, cho biết các vấn đề rất phức tạp, với “chương trình chính trị/môi trường chính thức, lợi ích cố định, mong muốn phát triển kinh tế, tất cả đều được đặt vào phát triển đập”. (Suhardiman đang nói về kế hoạch xây dựng Xayaburi của Lào, nhưng đập Myitsone của Myanmar phản ánh những lợi ích xung đột tương tự).

IWMI là một trong 15 trung tâm nghiên cứu phi lợi nhuận thuộc Nhóm tư vấn về Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế (CGIAR), được hỗ trợ bởi 60 chính phủ, các tổ chức tư nhân và các tổ chức quốc tế.

Các lợi ích tài chính tiềm năng là rất lớn

Lào và Miến Điện nhận được lợi ích vô cùng lớn từ các nhà máy thủy điện.

Lào –được coi là “quả pin” tiềm năng của khu vực – chủ yếu sẽ bán điện từ đập Xayaburi công suất 1.260 MW cho nước láng giềng Thái Lan. Theo các ước tính, nếu cuối cùng Lào vẫn tiếp tục kế hoạch xây dựng toàn bộ sáu đập được các nhà đầu tư nước ngoài hỗ trợ trên sông Mê Công, nước này sẽ thu được hơn 2,6 tỉ đôla doanh thu hàng năm.

Dự án Myitsone bị trì hoãn của Myanmar được cho là có công suất 6.000 MW, với quy mô gần bằng các nhà máy thủy điện lớn nhất Mỹ và Nga.

Myanmar đã kí hợp đồng với Tập đoàn Đầu tư Năng lượng Trung Quốc, một tập đoàn quốc doanh, sẽ bán 90% năng lượng từ Myitsone cho Trung Quốc và thu được khoảng 500 triệu đôla doanh thu hàng năm. Hai bên cũng có một thỏa thuận về sáu con đập bổ sung quy mô lớn khác trong khu vực.

Nhưng các chi phí kinh tế có thể cũng đắt đỏ. Mặc dù không có phân tích tương tự nào về tác động tiềm tàng của Myitsone, vấn đề này giống như đối với Mê Công, đã được nghiên cứu kĩ lưỡng.

Theo một đánh giá môi trường do Ủy Hội Sông Mê Công thực hiện, những thiệt hại từ tổn thất tới các ngành ngư nghiệp và nông nghiệp trong vùng Mê Công có thể đạt đến 500 triệu đôla một năm nếu các con đập đang dự kiến được hoàn thành. Chiến lược hạ Mê Công bắt đầu từ thời kì Chiến tranh lạnh, khi Hoa Kỳ, Liên Xô, và Trung Quốc cùng xây dựng viễn cảnh về các đập thủy điện quy mô lớn phục vụ phát triển kinh tế. Tuy nhiên, các chi phí, tranh chấp quản lý nước và xung đột như chiến tranh Việt Nam đã ngăn cản các kế hoạch này. (Một nhà máy thủy điện công suất 1.070 MW mới hoàn thành trên sông Nam Theun tại Lào và được Ngân hàng Thế giới cũng như Ngân hàng Phát triển Châu Á hỗ trợ).

Vào năm 1995, Ủy hội Sông Mê Công, ban đầu là một tổ chức của Liên Hiệp Quốc  nhưng hiện tại là một tổ chức giám sát quốc tế độc lập, được cải cách với một thỏa thuận rằng bốn quốc gia thành viên  - Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam – sẽ thảo luận về kế hoạch xây dựng 12 con đập trước khi bất kì quyết định nào được đưa ra. Nhưng MRC không có quyền về mặt pháp lý.

Trước đây Lào có quan tâm tới tiến trình và sự phản đối của các nước láng giềng như Việt Nam. Nhưng chính phủ Lào rõ ràng là đã chọn phương án phớt lờ sự nhất trí trì hoãn quyết định về đập Xayaburi tháng Tư vừa rồi trong cuộc họp của MRC.

Các quan chức bộ năng lượng của Lào đã không đáp lại một yêu cầu nào. Vào tháng Bảy, một lá thư bị rò rỉ cho tổ chức bảo vệ môi trường Sông ngòi Quốc tế tiết lộ rằng chính phủ đã nói với đối tác Thái Lan rằng quá trình nghiên cứu đã hoàn thành. Sông ngòi Quốc tế, một tổ chức phi lợi nhuận hoạt động với mục tiêu bảo vệ các dòng sông và cư dân sống dọc bờ sông cho biết, hoạt động xây dựng tại địa điểm con đập đã được tiến hành hàng tháng nay.

Các tác động Môi trường phức tạp

Sông Mê Công đã được nghiên cứu một cách rộng rãi, nhưng các tác động do phát triển thủy điện quy mô lớn có thể rất phức tạp. Tira Foran, một nhà khoa học nghiên cứu Mê Công nhiều năm và hiện đang làm việc tại Tổ chức Nghiên cứu và Khoa học Thịnh vượng chung của Úc phát biểu, tiềm năng hủy hoại phụ thuộc vào vị trí cơ sở hạ tầng trên hệ thống sông.

Các đập thủy điện tái phân phối dòng chảy; dòng chảy mùa khô thường tăng lên, và dòng chảy cao nhất mùa mưa thường giảm xuống. Về lý thuyết, điều này có thể khiến việc điều hòa lũ trong mùa mưa dễ dàng hơn, và có ích cho hoạt động cấp nước tưới trong suốt mùa khô. Nhưng ưu tiên hàng đầu của các nhà vận hành đập là sản xuất điện, chứ không phải là ngăn lũ hay tưới nước trong suốt mùa khô.

Các nhà nghiên cứu dự đoán rằng các con đập và việc thay đổi dòng chảy tại hạ lưu vực Mê Công sẽ là rất lớn, và có các tác động tiêu cực đối với sinh thái của dòng sông. Những nghiên cứu sơ bộ cho thấy tác động đối với các loài cá di cư có thể mang tính hủy hoại cao và khó có thể giảm nhẹ bởi thang cá và các công nghệ khác.

Foran và các nhà nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh vùng đất ngập nước Tonle Sap tại Campuchia – vùng được mở rộng trong suốt mùa mưa – có thể sẽ bị đe dọa. Tonle Sap là một trong những ngư trường trong đất liền dồi dào nhất thế giới. Trong suốt mùa mưa, sông Mê Công mở rộng và dồn nước. Nhánh sông Tonle Sap trữ nước đó và làm ngập hồ.

Các nghiên cứu cũng có những kết luận tương tự đối với đập Myitsone ở Miến Điện, với các tác động hủy hoại được dự đoán sẽ xảy ra với nhiều loài cá di cư.

Tại Myanmar, trường hợp thống nhất

Các nhóm hoạt động đã phản đối xây dựng đập trên các sông chính tại Đông Nam Á.

Việc phản đối tại Miến Điện bắt đầu từ  nhận thức thay đổi bất thường từ khi đất nước có chính phủ dân sự hồi đầu năm nay, tuy rằng quân đội vẫn nắm giữ quyền kiểm soát.

Sông Irrawaddy nắm giữ một vị trí đặc biệt trong lòng người Burma và trong nền văn hóa dân gian của họ. Một truyền thuyết địa phương miêu tả Irrawaddy được hình thành khi một linh hồn vĩ đại ngồi trên đỉnh Himalaya đổ nước từ hai chiếc cốc vàng. (Sông Irrawaddy bắt nguồn từ nơi hai con sông nhỏ từ khu vực Himalaya hợp nhau lại).

Người Miến Điện đòi  dân chủ bằng cách công khai phản đối con đập, tổ chức triển lãm nghệ thuật và tranh ảnh, và gửi đi thư đề nghị dừng con đập. Người đoạt giải Nobel Hòa bình Aung San Suu Kyi, người được trả tự do sau khi bị quản chế tại nhà hồi năm ngoái, đã lên tiếng phản đối dự án này.

Tháng trước đã có những sự chuyển biến đáng ngạc nhiên, trong một lá thư gửi các thành viên quốc hội, Thủ tướng Thein Sein đã ngừng các hoạt động tại Myitsone, và tuyên bố rằng chính phủ tôn trọng mong muốn của dân chúng. Ông nói thêm rằng dự án có thể hủy hoại vẻ đẹp tự nhiên của khu vực, sinh kế của người dân địa phương và các vùng nông nghiệp.

Ngoài sức ép từ công chúng, các nhân tố khác cũng góp phần vào thành công này.

Một bản đánh giá tác động môi trường do công ty năng lượng Trung Quốc thực hiện và mới được xuất bản gần đây kết luận rằng một dự án quy mô lớn như vậy là không cần thiết.

Theo các báo cáo của Tập đoàn thông tin Kachin, xung đột giữa quân đội Myanmar và quân đội dân tộc Kachin trong khu vực ngày càng trở nên căng thẳng. Một số nhà quan sát Burma chú ý rằng có thể có lo ngại về việc Trung Quốc đã phô trương sức mạnh quá mức trong xung đột với Miến Điện; có hy vọng rằng phương Tây sẽ giảm nhẹ những quyết định chống đối lại nước này.

 (Một quan chức thuộc Bộ Ngoại giaocủa Hoa Kỳ đã phát biểu, Hoa Kỳ đã có những tín hiệu rằng họ làm vậy không chỉ vì sự tạm dừng dự án đậpMyitsone mà vì Miến Điện đã thả một số tù nhân bất đồng chính kiến, nới lỏng kiểm soát truyền thông, và có những động thái “chào mừng” – một dấu hiệu hướng tới việc cởi mở nhiều hơn.)

Cho dù động thái hay tổng hợp của các động thái này có mục đích gì đi nữa thì người Burma vẫn coi sự tạm dừng con đập là sự kiện quan trọng.

Nhà báoYe Naing Moe tại Yangon viết trong một email: “Irrawaddy là vấn đề đầu tiên mà chính phủ, các nhóm phản đối và dân chúng tập hợp lại kể từ năm 1962. Đây có thể là một áp lực công chúng hoặc có thể gọi là nỗ lực của chính phủ nhằm tìm kiếm sự chính thống. Ý kiến của những người chống Trung Quốc có thể là một phần của áp lực này. Dù sao đi nữa, quyết định tạm dừng đập Myitsone đã cổ vũ người dân Myanmar tiếp tục đấu tranh và đem đến một bài học cho chính phủ rằng được nhân dân đồng tình và yêu mến là điều tốt đẹp”.

Ye Naing Moe đã đi đến vùng này vào cuối năm 2009 với một nhóm nhà báo nhằm tư liệu hóa và chụp ảnh sông Irrawaddy trước khi con đập được xây dựng. Nỗ lực của họ được tổng hợp trong một cuốn sách ảnh với tên gọi "Sketch of a River: Irrawaddy,"(tạm dịch “Phác thảo một con sông: Irrawaddy), và được xuất bản gần đây như một phần của triển lãm nghệ thuật và ảnh.

Tương lai không chắc chắn

Vẫn chưa rõ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo tại Lào và Myanmar.

Các nhóm hoạt động hy vọng rằng Lào sẽ cân nhắc quyết định của họ.

Pianporn Deetes, điều phối chiến dịch của Sông ngòi Quốc tế tại Thái Lan cho biết: “các quyết định hiện đang được đưa ra trong tình trạng thiếu kiến thức, và hoàn toàn chỉ vì vấn đề chính trị. Họ đã quên rằng sinh kế và an ninh lương thực của hàng triệu người đang gặp nguy hiểm.”

Theo Tập đoàn Mạng lưới Phát triển Kachin, tại Myanmar, hàng trăm công nhân xây dựng người Trung Quốc và Miến Điện đã rời đi nhưng một số người vẫn ở lại. Tập đoàn Thông tin Kachin đưa tin, xung đột giữa quân đội dân tộc Kachin và quân đội Myanmar vẫn tiếp diễn.

Theo tờ báo của chính phủ New Light of Myanmar, hơn 2.000 người sống gần con đập đã phải tái định cư tới “những ngôi làng hiện đại hơn”. Aung San Suu Kyi cho biết 12.000 người đã phải di dời.

Một người dân tộc Kachin, xin được giấu tên do lo ngại về vấn đề an toàn, cho biết cô đã nghe nói rằng dân làng không thể trồng nổi cây cối gì ở nơi tái định cư vì đất chỉ toàn đá và sỏi. Họ cũng cảm thấy bị chia rẽ khỏi mảnh đất quê hương. Nhưng cô nói cô không chắc liệu họ có cố gắng để quay về quê cũ hay không.

Deetes của Sông ngòi Quốc tế cho biết có một cơ hội tạo sức ép với chính phủ cần minh bạch hơn và cân nhắc các tiêu chuẩn phát triển và môi trường có trách nhiệm hơn. Người Miến Điện cũng hy vọng chính phủ sẽ mở cửa nhiều hơn.

Aung Htun U, một nhà tư vấn, cho biết trong một email từ Yangon: “Mọi người đều muốn minh bạch vì họ không chắc là họ sẽ hưởng lợi như thế nào từ dự án”. Cũng như nhiều người khác, ông nghi ngờ dự án đập Myitsone không mang lại điều gì tốt đẹp.

Câu chuyện này là một phần của series đặc biệt khám phá các vấn đề về năng lượng. Để có thêm thông tin, mời theo đường link The Great Energy Challenge.

Nguồn:

http://news.nationalgeographic.com/news/energy/2011/10/111026-mekong-irrawaddy-hydropower-dams/