Đập thủy điện từng được coi là “biểu tượng của sự phát triển” ở Hoa Kỳ. Nhưng đó là câu chuyện của thế kỷ trước. Hiện nay, các nhà khoa học đã chứng minh và thực tế cũng cho thấy những mặt tiêu cực của đập thủy điện đối với sinh thái của dòng sông và đời sống của người dân phụ thuộc vào những nguồn tài nguyên của dòng sông đó. Thậm chí, cũng tại Hoa Kỳ phong trào phản đối và dỡ bỏ đập thủy điện đang diễn ra mạnh mẽ. Trong khi đó tại khu vực Đông Nam Á, những quan ngại từ phía người dân sống ven sông Mê Công đã được đưa ra và ngày càng căng thẳng khi 11 đập thủy điện dòng chính sông Mê Công được đề xuất xây dựng. Ở Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) của Việt Nam, sự tham vấn đối với người dân – những người sẽ bị tác động sớm nhất và sâu sắc nhất – về các dự án thủy điện dòng chính được tiến hành vô cùng hạn chế với lượng thông tin ít ỏi. Ghi nhận điều này, Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam cùng Đại học Cần Thơ phối hợp tổ chức Hội thảo “TÁC ĐỘNG CỦA ĐẬP THỦY ĐIỆN ĐẾN ĐỜI SỐNG NGƯỜI DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG”. Có thể nói đây là một trong số những lần hiếm hoi tại Việt Nam, người nông dân bình thường ở ĐBSCL trở thành trung tâm của hoạt động chia sẻ thông tin và tham vấn cộng đồng.

Hội thảo được tổ chức tại Trung tâm Học liệu của trường Đại học Cần Thơ và đã quy tụ những nông dân sản xuất giỏi trong 5 lĩnh vực: trồng lúa, chăn nuôi, trồng màu, nuôi cá và trồng cây ăn trái từ 13 tỉnh ĐBSCL. Do tình hình nước lũ lên cao, đoàn An Giang, Bến Tre, Long An và Trà Vinh đã không thể tham gia.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn từ Đại học Cần Thơ mở đầu hội thảo bằng một bài trình bày về nguồn nước của ĐBSCL với những thông tin thú vị. Đối với người Việt Nam từ xa xưa, nước là quốc gia, Lạc Việt chính là Nước Việt. Đời sống của người dân vùng đồng bằng trù phú này gắn liền với sông nước, chính vì thế mà dọc theo sông Tiền và sông Hậu, cứ cách 60km lại có một thành phố hoặc thị xã sầm uất mọc lên. Tiến sĩ Lê Anh Tuấn cung cấp cho người tham dự những con số đáng tự hào: ĐBSCL cung cấp 90% sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, 50% sản lượng gạo tiêu thụ trong nước, 65% sản lượng thủy sản và 75% sản lượng trái cây. Với tiềm năng vốn có, ĐBSCL không chỉ mang lại sự phồn thịnh cho người dân nơi đây, mà còn có ý nghĩa to lớn đối với an ninh lương thực của thế giới. Mặt khác, nguồn nước tại vùng Mê Công cũng đang phải đối mặt với những thách thức to lớn như phân phối nước theo thời gian và không gian không đều, nguồn nước vào Việt Nam phụ thuộc từ bên ngoài (88% dòng chảy mặt sông Mê Công vào Việt Nam từ bên ngoài), chất lượng nước giảm nghiêm trọng, nhu cầu nước gia tăng nhanh, cộng với rủi ro từ thiên tai và biến đổi khí hậu.

Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, trưởng nhóm Tư vấn Quốc gia trong đánh giá tác động môi trường chiến lược 12 dự án thủy điện dòng chính sông Mê Công, trình bày về áp lực đối với nguồn nước sông Mê Công hiện nay thông qua những hình ảnh tuyệt đẹp về con người, cảnh sắc và hoạt động của người dân tại vùng đồng bằng thanh bình và trù phú:

Mũi cà mau mầm đất tươi non.

Mấy trăm đời lấn luôn ra biển.

Phù sa vạn dặm tới đây tuôn

Đứng lại, và chân người bước đến.

(Mũi Cà Mau – Xuân Diệu)

Hình ảnh dòng sông Mẹ được thể hiện từ cuối nguồn tại Việt Nam, lên dần thượng nguồn qua Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar và khởi nguồn từ Trung Quốc. Tiếp đó là một loạt hình ảnh về các đập thủy điện ở nhiều nơi khác nhau, turbine và nguồn điện cùng với những tác động đến sinh thái và sinh kế của con người.

Ngoài các bài trình bày, những người tham dự được hỏi về tình hình lượng mưa trong 5 năm vừa qua và dự đoán trong 5 năm tới. Họ tự nói lên những ghi nhận của bản thân về tình hình lũ tại địa phương mình và được chứng kiến lại những hình ảnh từ đợt lũ đầu tháng 10 vừa qua qua phóng sự “Sự biến mất của mùa nước nổi” do VRN phối hợp với Kênh truyền hình Nông nghiệp Nông thôn VTC16 thực hiện, cùng với phóng sự “Thủy điện xả lũ đột ngột” (phóng sự về thủy điện An Khê – Kanat tại Sông Ba (Gia Lai)) gây thiệt hại và làm dấy lên bức xúc trong nhân dân (xem phóng sự tại http://clip.vn/watch/Thuy-dien-xa-lu-dot-ngot-nguoi-dan-dieu-dung,D4aj).

Dưới sự dẫn dắt khéo léo của Tiến sĩ Dương Văn Ni (Đại học Cần Thơ), các đại biểu rất tích cực lắng nghe và nhận thức được các dự án thủy điện này là “chuyện quốc gia đại sự”, là “vấn đề sống còn của ĐBSCL”. Những người tham dự phát biểu: “Hội thảo giúp chúng tôi mở mang kiến thức. Chúng tôi rất tâm đắc với nội dung hội thảo và sẽ truyền đạt lại cho bà con về mục đích và tác hại của thủy điện trong các cuộc họp tại khóm, ấp.” Đại biểu từ Hậu Giang đề xuất “Để nâng cao kiến thức của người nông dân về thủy điện, chúng ta phải làm theo hệ thống: sinh hoạt ở chi, tổ, hội và lồng ghép nội dung về thủy điện; xây dựng tờ tin hàng tháng với nội dung này và gửi cho các thành viên; mở lớp tập huấn nghiệp vụ chuyên môn và đưa vấn đề thủy điện vào thành một phần tập huấn”. Đại biểu từ Đồng Tháp cho biết: “Chúng tôi đã tuyên truyền về vấn đề Biến đổi khí hậu, nhưng tôi đã nhận thấy ảnh hưởng từ thủy điện do con người xây dựng tới môi trường. Chúng tôi sẽ tiếp tục chú ý tới những thay đổi về môi trường và khí hậu tại địa phương.” Tất cả các đoàn đến tham dự đều cho rằng cần có “sự gắn kết giữa 13 Hội nông dân” và bày tỏ mong muốn có sự giúp đỡ của về mặt chuyên môn cũng như tài liệu từ Đại học Cần Thơ và Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam.

Cuối hội thảo, câu nói “Chúng tôi sẵn sàng vào cuộc” từ các đại biểu cho thấy hội thảo này đã hoàn thành mục đích là nâng cao nhận thức về vấn đề thủy điện cho người dân ĐBSCL. Đối với người tham gia hội thảo, đây thực sự là một hoạt động ý nghĩa bên lề hội nghị bộ trưởng các quốc gia vùng Mê Công, dự kiến được tổ chức vào tháng 12 tại Siem Riep, khi quyết định cuối cùng về đập Xayaburi và số phận sông Mê Công được đưa ra.

Một số hình ảnh tại Hội thảo:


Tiến sĩ Lê Anh Tuấn trình bày về nguồn nước sông Mê Công



Người tham dự đánh dấu địa phương của mình trên bản đồ



Tiến sĩ Dương Văn Ni tổng hợp thông tin do người tham gia cung cấp



Xem phóng sự "Sự biến mất của mùa nước nổi"



Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện trình bày về một hệ thống đập thủy điện



Thảo luận theo nhóm với sự hướng dẫn của tiến sĩ Dương Văn Ni



Người tham gia đặt câu hỏi cho các diễn giả và Hội thảo

Bài và ảnh: Dương Thu Hằng