Hội nghị Bộ trưởng quyết định số phận của đập thủy điện gây tranh cãi Xayaburi tại Lào đã kết thúc tuần trước mà không có một quyết định rõ ràng dù các quốc gia thành viên của Ủy ban sông Mê Công (MRC) phản đối dự án.

Điều này có thể mở đường cho chính phủ Lào và công ty xây dựng Ch Karnchang của Thái Lan tiếp tục việc xây đập mà không phải đối mặt với những lời chỉ trích rằng nó đã vi phạm Hiệp định Mekong 1995 đòi hỏi sự đồng thuận từ các quốc gia thành viên: Thái Lan, Campuchia, Việt Nam và Lào.

Sau ba ngày họp ở Siem Reap, các Bộ trưởng Campuchia, đã kết luận rằng cần nghiên cứu sâu hơn về phát triển bền vững sông Mê Kông và tác động tiềm tàng của việc phát triển đập. Họ nói sẽ tiếp cận Nhật Bản để nhận được sự giúp đỡ trong nhiệm vụ này.

Đó nghe có vẻ là một quyết định khôn ngoan và đã nhận được sự khen ngợi từ các chuyên gia ở diễn đàn sông Mê Công, được tổ chức cùng lúc tại Phnom Penh. Gần 200 chuyên gia đã tập hợp đưa ra các khuyến nghị về cách tốt nhất để cân bằng phát triển và bảo tồn để đảm bảo phát triển bền vững cho khu vực.

Tuy nhiên, quyết định của MRC đặt ra câu hỏi về việc các nước lưu vực sông Mê Công đang tiến hành các bước nghiêm túc đến mức nào để đảm bảo rằng việc phát triển đó sẽ hài hòa với hàng triệu những người mà sinh kế chủ yếu của họ dựa vào đánh bắt cá.

Trong nhiều năm, các chuyên gia đã nghiên cứu về hệ sinh thái sông Mê Công và phát hiện ra  một vai trò quan trọng của nó trong sự phong phú đa dạng sinh học của các loài sinh vật sông. Tuy nhiên, không giống như Amazon, con sông có độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới, khu vực xung quanh sông Mê Công rất đông dân cư.

Tiến sĩ Eric Baran, một nhà khoa học cao cấp của Trung tâm Nghề cá Thế giới, đã giúp thực hiện đánh giá tác động môi trường của dự án và phát triển đánh giá môi trường của MRC cho phát triển thủy điện trên sông Mê Công. Ông cho biết rằng an ninh lương thực là vấn đề quan trọng nhất.

"Sự kết hợp của một tỷ lệ cao cá di cư và sự phụ thuộc lớn của người dân vào nguồn cá sông là duy nhất, làm cho sông Mê Công trở thành nơi phát triển đập sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến  an ninh lương thực", ông cho biết. "Vì vậy, không phải là chỉ là vấn đề bảo vệ môi trường và di dời các làng. Vấn đề lớn hơn vậy rất nhiều. Chi phí đánh đổi giữa phát triển thủy điện và an ninh lương thực trong khu vực sông Mê Kông có lẽ là duy nhất trên thế giới.''

Tiến sĩ Baran, cùng với các nhà khoa học khác từ trung tâm, đã nghiên cứu cá trên sông Mê Công trong nhiều năm. Họ đã khám phá ra rằng sông Mê Công có 781 loài cá, đứng thứ hai sau sông Amazon, có 1.217 loài. Tiến sĩ Baran tin rằng sông Mê Công có nhiều loài hơn, như 28 loài mới được phát hiện, trung bình mỗi năm trong suốt thập kỷ qua. Ngư dân sông Mê Công đánh bắt được khoảng 2,1 triệu tấn cá mỗi năm, chiếm khoảng 1/6 lượng nước ngọt đánh bắt được của thế giới.

Sinh kế của các cộng đồng dân cư khu vực miền núi của Lào, Đông Bắc Thái Lan, phía Nam Việt Nam và Cam-pu-chia hầu hết phụ thuộc vào việc đánh bắt cá.

Ở Campuchia, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cá nước ngọt chiếm tới 90% tổng nguồn cung cấp cá của đất nước, và 81% nguồn cung cấp protein.

Theo nghiên cứu của tiến sĩ Baran, Hơn 1/3 trong 2,1 triệu tấn cá thu hoạch mỗi năm là cá di cư, cần di chuyển để tìm nguồn thức ăn và sinh sản. Các con đập sẽ ngăn chặn việc di cư này.

Một kịch bản trong đánh giá môi trường của MRC cho thấy rằng nếu tất cả 88 đập được xây dựng vào năm 2030, cá di cư sẽ không thể di chuyển trong khoảng 81%  lưu vực sông Mê Công. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng đồng ý rằng dự án đập có thể cùng tồn tại với các hoạt động khác cần thiết đối với sinh kế của người dân.

Để giảm thiểu tác động, một trong những đề nghị của các nhà khoa học là xây dựng các đập trên các phụ lưu của sông. Cũng như sông có xu hướng có sinh học đa dạng hơn ở phía hạ nguồn, nó sẽ thích hợp hơn là xây dựng các đập ở thượng nguồn. Các nhà hoạch định đập cũng cần phải thích nghi với điều kiện này.

Trong khi các nhà phát triển đập có xu hướng xây dựng các đập nước để sử dụng tối ưu, tiến sĩ Baran nói rằng họ cần thỏa hiệp trong các thiết kế của họ để đảm bảo các tính khả dụng khác của con sông không bị cản trở.

Chiều cao của đập nước không được vượt quá 30m để cho phép việc xây dựng đường đi của cá hiệu quả. Theo nhóm nghiên cứu của ông, đập Xayaburi sẽ ngăn chặn việc di cư của ít nhất 70 loài cá.

Ông cũng đề nghị xây dựng đập trên các kênh nhân tạo thay vì xây dựng trên các dòng chảy tự nhiên để giảm bớt tác động của các dự án này, một thực tiễn đã trở nên phổ biến ở Châu Âu, đặc biệt là Pháp.

Tiến sĩ Baran cho biết rằng các đập nước nên được lên thiết kế với cấu trúc đa mục đích và trước khi chúng được xây dựng, nên tiến hành đánh giá kỹ lưỡng về các chi phí đánh đổi giữa việc  phát điện và các chi phí môi trường và xã hội.

Do những thiệt hại tiềm năng về an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu người dân, các nước lưu vực sông Mê Công đã thực hiện một quyết định khôn ngoan vào tuần trước để có một cái nhìn xa hơn về sự phát triển bền vững trong khu vực.

Cũng sẽ là khôn ngoan cho các nhà phát triển đập và chính phủ Lào thể hiện lập trường bằng cách ngăn chặn việc xây dựng và tiến hành các nghiên cứu sâu hơn của riêng mình để đảm bảo dự án hài hòa với cuộc sống của người dân.

Bản tiếng anh: http://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/270238/food-security-key-issue-in-mekong-dam-debate

Lược dịch: Vũ Hải Linh